🔺ભારતીય બંધારણ: નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારો વિશે સંપૂર્ણ માહિતી
ભારતનું બંધારણ વિશ્વનું સૌથી મોટું લેખિત બંધારણ છે. આપણા બંધારણના ભાગ-૩ માં અનુચ્છેદ ૧૨ થી ૩૫ સુધી નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારો (Fundamental Rights) નું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. આ અધિકારોને 'ભારતના મેગ્નાકાર્ટા' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ અધિકારો દરેક નાગરિકના સર્વાંગી વિકાસ અને લોકશાહીના રક્ષણ માટે અનિવાર્ય છે.
ચાલો જાણીએ ભારતના દરેક નાગરિકને મળેલા ૬ મુખ્ય મૂળભૂત અધિકારો વિશે:
૧. સમાનતાનો અધિકાર (અનુચ્છેદ ૧૪ થી ૧૮)
અનુચ્છેદ ૧૪: કાયદા સમક્ષ સમાનતા અને કાયદાનું સમાન રક્ષણ.
અનુચ્છેદ ૧૫: ધર્મ, જાતિ, જ્ઞાતિ, લિંગ કે જન્મસ્થળના આધારે ભેદભાવ પર પ્રતિબંધ.
અનુચ્છેદ ૧૬: જાહેર નોકરીની બાબતોમાં તકની સમાનતા.
અનુચ્છેદ ૧૭: અસ્પૃશ્યતાની નાબૂદી (અસ્પૃશ્યતા પાળવી એ ગુનો છે).
અનુચ્છેદ ૧૮: ઈલકાબો કે ખિતાબોની નાબૂદી (લશ્કરી અને શૈક્ષણિક સિવાયના ખિતાબો પર પ્રતિબંધ).
૨. સ્વતંત્રતાનો અધિકાર (અનુચ્છેદ ૧૯ થી ૨૨)
અનુચ્છેદ ૧૯: વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા સહિત કુલ ૬ પ્રકારની આઝાદી.
અનુચ્છેદ ૨૦: અપરાધો માટે દોષસિદ્ધિ અંગે રક્ષણ.
અનુચ્છેદ ૨૧: જીવન જીવવાનો અને શારીરિક સ્વાતંત્ર્યનો અધિકાર.
અનુચ્છેદ ૨૧-અ: ૬ થી ૧૪ વર્ષના બાળકોને મફત અને ફરજિયાત શિક્ષણનો અધિકાર.
અનુચ્છેદ ૨૨: કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં ધરપકડ અને અટકાયત સામે રક્ષણ.
૩. શોષણ વિરુદ્ધનો અધિકાર (અનુચ્છેદ ૨૩ અને ૨૪)
બંધારણ નબળા વર્ગોના શોષણને રોકવા માટે આ અધિકાર આપે છે:
અનુચ્છેદ ૨૩: મનુષ્ય વેપાર (તસ્કરી) અને બળજબરીથી કરાવવામાં આવતી મજૂરી પર પ્રતિબંધ.
અનુચ્છેદ ૨૪: ૧૪ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને જોખમી કારખાના કે ખાણોમાં કામે રાખવા પર પ્રતિબંધ.
૪. ધાર્મિક સ્વતંત્રતાનો અધિકાર (અનુચ્છેદ ૨૫ થી ૨૮)
ભારત એક બિનસાંપ્રદાયિક દેશ છે, તેથી
અનુચ્છેદ ૨૫: કોઈપણ ધર્મ પાળવાની, તેને માનવાની અને તેનો પ્રચાર કરવાની સ્વતંત્રતા.
અનુચ્છેદ ૨૬: ધાર્મિક બાબતોનું સંચાલન કરવાની સ્વતંત્રતા.
અનુચ્છેદ ૨૭: કોઈપણ ચોક્કસ ધર્મના પ્રચાર માટે કર (Tax) ભરવા અંગેની સ્વતંત્રતા.
અનુચ્છેદ ૨૮: શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં ધાર્મિક શિક્ષણ કે ઉપાસનામાં હાજરી આપવા અંગેની સ્વતંત્રતા.
૫. સાંસ્કૃતિક અને શૈક્ષણિક અધિકાર (અનુચ્છેદ ૨૯ અને ૩૦)
આ અધિકાર મુખ્યત્વે લઘુમતી સમુદાયો માટે છે:
અનુચ્છેદ ૨૯: લઘુમતીઓના હિતોનું રક્ષણ (ભાષા, લિપિ અને સંસ્કૃતિ જાળવવાનો અધિકાર).
અનુચ્છેદ ૩૦: લઘુમતીઓને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ સ્થાપવાનો અને તેનું વહીવટ કરવાનો અધિકાર.
૬. બંધારણીય ઈલાજોનો અધિકાર (અનુચ્છેદ ૩૨)
અનુચ્છેદ ૩૨: ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરે આ અધિકારને "બંધારણનો આત્મા અને હૃદય" કહ્યો છે.
જો કોઈ વ્યક્તિ કે સરકાર નાગરિકના મૂળભૂત અધિકારોનું ઉલ્લંઘન કરે, તો નાગરિક સીધો જ સર્વોચ્ચ અદાલત (Supreme Court) કે વડી અદાલત (High Court) ના દ્વાર ખટખટાવી શકે છે. અદાલત આ અધિકારોનું રક્ષણ કરવા માટે 'રિટ' (Writs) બહાર પાડે છે.
નિષ્કર્ષ (Conclusion)
ભારતીય બંધારણ દ્વારા આપવામાં આવેલા આ મૂળભૂત અધિકારો માત્ર કાગળ પર જ નથી, પરંતુ કાયદાકીય રીતે સુરક્ષિત છે. એક જાગૃત નાગરિક તરીકે આપણને આપણા અધિકારોની જાણકારી હોવી જોઈએ, જેથી આપણે અન્યાય સામે અવાજ ઉઠાવી શકીએ અને દેશના વિકાસમાં સહભાગી બની શકીએ.
લેખ ગમ્યો હોય તો તમારા મિત્રો સાથે શેર કરો અને કોમેન્ટમાં જણાવો કે તમને આગળ કયા વિષય પર માહિતી જોઈએ છેમૂળભૂત અધિકારોને લગતા મહત્વના પ્રશ્નોત્તરી (MCQs)
તમારી તૈયારીને મજબૂત બનાવવા માટે નીચેના પ્રશ્નો વાંચો
ભારતીય બંધારણમાં મૂળભૂત અધિકારો કયા દેશના બંધારણમાંથી લેવામાં આવ્યા છે
જવાબ: અમેરિકા (USA
મૂળભૂત અધિકારો બંધારણના કયા ભાગમાં આપવામાં આવ્યા છે
જવાબ: ભાગ-૩ (કલમ ૧૨ થી ૩૫
બંધારણના કયા અધિકારને ડો. બાબાસાહેબ આંબેડકરે 'બંધારણનો આત્મા અને હૃદય' કહ્યો છે
જવાબ: બંધારણીય ઈલાજોનો અધિકાર (કલમ ૩૨
મૂળ બંધારણમાં કુલ કેટલા મૂળભૂત અધિકારો હતા
જવાબ: ૭ (અત્યારે ૬ છે, મિલકતનો અધિકાર રદ કરવામાં આવ્યો છે
કઈ કલમ હેઠળ અસ્પૃશ્યતા નિવારણ (Un-touchability) ની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે
જવાબ: કલમ ૧
કયા સુધારા દ્વારા 'મિલકતનો અધિકાર' મૂળભૂત અધિકારોમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યો
જવાબ: ૪૪મો બંધારણીય સુધારો (૧૯૭૮
૬ થી ૧૪ વર્ષના બાળકોને મફત અને ફરજિયાત શિક્ષણનો અધિકાર કઈ કલમ હેઠળ મળે છે
જવાબ: કલમ ૨૧-
કટોકટી (Emergency) દરમિયાન કયા મૂળભૂત અધિકારો સ્થગિત કરી શકાતા નથી
જવાબ: કલમ ૨૦ અને ૨
ભારતીય બંધારણમાં સમાનતાનો અધિકાર કઈ કલમોમાં દર્શાવેલ છે
જવાબ: કલમ ૧૪ થી ૧
રીટ (Writ) બહાર પાડવાની સત્તા કોની પાસે હોય છે
જવાબ: સર્વોચ્ચ અદાલત (SC) અને વડી અદાલત (HC)
.

Comments
Post a Comment